Рим яқинида унинг катта қўшнисига қараганда тўрт аср ярим қадимроқ бўлган кичик шаҳар жойлашган.

Эски замонда санъаткорлар, ҳар хил маънавий интеллектуаллар ва аристократик оилаларнинг авлодлари бутун Европадан у ерга тўпланар эдилар: бу ер Европанинг энг гўзал жойларини кўришни истаган ёш аристократлар ва барча сайёҳлар учун мажбурий таълим саёҳати — Гранд Турнинг бир қисми эди. Гёте, Шатобриан, Франц Лист, Силвестр Щедрин ва Карл Брулофф каби ўша даврнинг кўплаб машҳур шахслари ўз изларини ушбу ерда қолдирган. Рим шоири Вергилий ҳам “Энеида” асарида бу жойни “Tibur Superbum” (Бойовут Тибур) деб атагани бекор эмас. Қўшимча равишда, қадимдан бу жой иссиқ сув манбалари билан машҳур бўлиб, ҳозирда одамлар нафақат маданий бойиш учун, балки кўплаб спа-курортларда танафус олиш учун ҳам келади.

Биз Римнинг шарқида жойлашган кичик шаҳар — Тиволи ҳақида гапираяпмиз, у 1215 йиллардан бери Тибуртин тоғлари орасида, Аньене дарёси соҳилида ташкил этилган.

Тиволининг романтик манзаралари ва шаршаралари, айниқса, пейзаж рассомлари томонидан сеҳрланар эди, улар бу жойларга бутун жаҳондан жалб этилган. Бу аниқ: тоғлар, шаршаралар, қадимги ибодатхоналар ва вилла қолдиқлари, Вилла д’Эсте беназир боғ ансамбли.

Тиволи бўйлаб сайр — бу алоҳида лаззат, тезкор вақт машинасидаги саёҳат каби. Бу ерда кузатув майдонидан жозибали манзараларни тамошо қилсангиз, кейин ўрта аср шаҳарининг тор кўча-кўйларида сайр қилиб, тўсиндан қадимги ибодатхона остида тўхтап, қадимги Рим даврига ўтиб кетасиз, шаршараларнинг каскадларига ҳайрат билан қарайсиз, сўнгра қайтадан ҳозирги замон майдонига қайтасиз, у ерда кўплаб маҳаллий оилалар ва ёшлар гуруҳлари йиғилган бўлади.

Тиволининг асосий гавҳарларидан бири — итальян Ренессанси санъатидаги уч қиррали шедевр — меъморлик, рассомлик ва боғ дизайн жиҳатидан ажралмас Вилла д’Эсте.

Вилла XVI аср ўрталарида машҳур Лукреция Боржиянинг ўғли, шоҳ Кардинал Ипполито д’Эсте буюрғоси билан монастирдан қайта қурилган. У бутун Европа боғ дизайн тармоғига таъсир қилган “итальян боғи” ва меъморликнинг уникал бирлашмасидир.

Вилланинг залларида сайр қилиш эса Франц Лист каби дунёга машҳур венгр композитори бир вақтлар истиқомат қилган жой. Деворлар гўзал рассомлик асарлари билан безатилган, ҳар бир хона мўҳитининг ўзига хос мавзуси бор. Расмлар ортидан эса ўтмиш даврлар аҳолиси сизга боқиб турадиган декорацияли эшиклар кўзга ташланади. Манзара чекиссиз, аммо сиз кутиб турган боғга қарашингиз мумкин — Вилла поёнига жойлашган, мунтазам ва ҳаётий тартибдаги боғ ва ундаги ҳайратланарли фавворалар, уларнинг энг каттаси — Орган фаввораси шу ерда буюклик билан кўтарилган. Боғ меъморлиги ва фаввораларнинг жойлашуви ойдин режалаштирилган: инсон куч ва қудратининг табиат кучлари устидан устунлиги ғояси марказда турибди. Вилла фаввораларининг сув эффектлари Петергофнинг машҳур “фаввора-шутиха”ларига намуна бўлган.

Тиволига экскурсия шаҳар атрофида сайр ва Вилла д’Эстега ташрифни ўз ичига олади. Вилла автобус тўхтавчи ёки автомобил тўхташ жойига яқин жойлашганлиги учун, тур аввало Вилла ва унинг боғига ташриф билан бошланади, кейин шаҳар бўйлаб сайр қилинади. Хоҳишга кўра, аксинча тартибда ҳам амалга оширилиши мумкин.